Ψηφιακή τεχνολογία και ελευθερία προσώπου

• καταργηση μετρηταών

Δεν καταργούν τα μετρητά. Καταργούν την ελευθερία.

Από το πλαστικό χρήμα στο ψηφιακό ευρώ και στον πλήρη οικονομικό έλεγχο του πολίτη

 

Η πρόσφατη είδηση^[1] ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση προχωρεί στην καθιέρωση ενιαίου ορίου 10.000 ευρώ για πληρωμές με μετρητά από το 2027 παρουσιάζεται ως ένα ακόμη μέτρο για την καταπολέμηση του ξεπλύματος χρήματος και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας. Πράγματι, η νέα ευρωπαϊκή νομοθεσία προβλέπει ότι συναλλαγές άνω των 10.000 ευρώ θα πρέπει να γίνονται με ιχνηλάσιμα μέσα πληρωμής. Να σημειωθεί ότι η ευρωπαϊκή νομοθεσία δεν εμποδίζει τα κράτη-μέλη να θεσπίζουν χαμηλότερα όρια και στην Ελλάδα η κυβέρνηση Μητσοτάκη έβαλε το όριο στα 500 ευρώ.

Το ερώτημα όμως είναι άλλο:

Πρόκειται πράγματι για ένα απλό τεχνικό μέτρο κατά της παρανομίας ή για ένα ακόμη βήμα προς μια κοινωνία όπου κάθε οικονομική πράξη θα παρακολουθείται, θα καταγράφεται και τελικά θα ελέγχεται;

Από τα μετρητά στο πλαστικό χρήμα και από εκεί στο ψηφιακό ευρώ

Η ιστορία των τελευταίων δεκαετιών δείχνει μια σταθερή κατεύθυνση.

Πρώτα ενθαρρύνθηκε η χρήση καρτών. Στη συνέχεια οι ηλεκτρονικές συναλλαγές συνδέθηκαν με φορολογικά κίνητρα και υποχρεώσεις. Κατόπιν άρχισαν οι περιορισμοί στα μετρητά.

Τώρα θεσπίζονται πανευρωπαϊκά ανώτατα όρια. Και ήδη συζητείται η επόμενη φάση: το ψηφιακό ευρώ και οι κεντρικά ελεγχόμενες ψηφιακές πληρωμές.

Κάθε βήμα παρουσιάζεται ως μικρό και αθώο.

Το συνολικό αποτέλεσμα όμως είναι η σταδιακή μεταφορά ολόκληρης της οικονομικής ζωής των πολιτών σε ένα πλήρως καταγεγραμμένο ψηφιακό περιβάλλον.

Τα μετρητά είναι ελευθερία

Τα μετρητά δεν είναι απλώς ένας τρόπος πληρωμής. Είναι η μοναδική μορφή χρήματος που επιτρέπει στον πολίτη να πραγματοποιεί νόμιμες συναλλαγές χωρίς τη διαμεσολάβηση τραπεζών, εταιρειών πληρωμών, ψηφιακών πλατφορμών ή κρατικών βάσεων δεδομένων.

Όταν πληρώνω με μετρητά: Δεν απαιτείται ηλεκτρονική έγκριση. Δεν δημιουργείται ψηφιακό αποτύπωμα. Δεν εξαρτώμαι από την καλή λειτουργία κάποιου δικτύου. Δεν χρειάζομαι άδεια τρίτων για να διαθέσω την περιουσία μου.

Τα μετρητά αποτελούν συνεπώς πρακτική έκφραση της προσωπικής και οικονομικής ελευθερίας.

Τι προστατεύει πραγματικά το Σύνταγμα

Το ελληνικό Σύνταγμα δεν αναφέρει ρητά τη λέξη «μετρητά». Προστατεύει όμως την ανθρώπινη αξία, την ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας,  την οικονομική ελευθερία,  την ιδιοκτησία και την περιουσία του πολίτη.

Η περιουσία δεν είναι απλώς το ποσό που διαθέτει κάποιος. Είναι και ο τρόπος με τον οποίο μπορεί να τη χρησιμοποιεί. Αν ένας πολίτης εξαναγκάζεται να χρησιμοποιεί αποκλειστικά ψηφιακά μέσα πληρωμής, τότε η άσκηση της περιουσιακής του ελευθερίας εξαρτάται πλέον από τρίτους: τράπεζες, παρόχους πληρωμών, κρατικά συστήματα και τεχνολογικές υποδομές.

Υπό αυτή την έννοια, το δικαίωμα χρήσης μετρητών δεν είναι πολυτέλεια. Αποτελεί ουσιώδη πλευρά της προσωπικής και οικονομικής αυτονομίας του ανθρώπου.

Η Ελβετία έστειλε ένα διαφορετικό μήνυμα

Ενώ η Ευρώπη κινείται προς τον περιορισμό των μετρητών, οι Ελβετοί πολίτες ακολούθησαν διαφορετική πορεία. Στις 8 Μαρτίου 2026 ενέκριναν με δημοψήφισμα συνταγματική κατοχύρωση της διαθεσιμότητας και προστασίας των μετρητών, αναγνωρίζοντας ότι η φυσική μορφή χρήματος πρέπει να παραμείνει εγγυημένη για τις επόμενες γενιές. ^[2]

Η επιλογή αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία διότι δεν προέρχεται από κάποια περιθωριακή χώρα. Προέρχεται από την Ελβετία. Από μια χώρα που αποτελεί ιστορικά ένα από τα σημαντικότερα διεθνή χρηματοπιστωτικά κέντρα του κόσμου.

Αν ακόμη και οι Ελβετοί θεωρούν αναγκαία τη συνταγματική προστασία των μετρητών, τότε ίσως το ζήτημα δεν είναι τόσο απλό όσο παρουσιάζεται.

Το επιχείρημα του «ξεπλύματος» δεν αρκεί

Κανείς δεν αμφισβητεί την ανάγκη αντιμετώπισης του οργανωμένου εγκλήματος. Το ερώτημα είναι αν ο περιορισμός των ελευθεριών εκατοντάδων εκατομμυρίων νομοταγών πολιτών αποτελεί αναγκαίο μέσο γι' αυτόν τον σκοπό.

Η πραγματικότητα δείχνει ότι το μεγαλύτερο μέρος του διεθνούς ξεπλύματος χρήματος πραγματοποιείται μέσω offshore εταιρειών,  τραπεζικών λογαριασμών,  πολύπλοκων χρηματοπιστωτικών προϊόντων,  διεθνών δικτύων μεταφοράς κεφαλαίων.

Όχι μέσω του συνταξιούχου που πληρώνει σε μετρητά. Όχι μέσω του μικρού επαγγελματία. Όχι μέσω της οικογένειας που θέλει να διατηρεί ένα μέρος των χρημάτων της εκτός τραπεζικού συστήματος.

Η καταπολέμηση της εγκληματικότητας θα μπορούσε να επιτευχθεί με πολύ πιο στοχευμένους ελέγχους στα πραγματικά κυκλώματα οικονομικού εγκλήματος χωρίς να περιορίζεται η ελευθερία ολόκληρης της κοινωνίας.

Γιατί τα μετρητά θα γίνουν ακόμη πιο σημαντικά

Οι τελευταίες δεκαετίες μας δίδαξαν ότι κανένα ψηφιακό σύστημα δεν είναι άτρωτο. Κυβερνοεπιθέσεις. Τεχνικές βλάβες. Διακοπές ηλεκτρικής ενέργειας. Καταρρεύσεις δικτύων.

Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις τα μετρητά παραμένουν το μοναδικό μέσο συναλλαγής που λειτουργεί ανεξάρτητα από τεχνολογικές υποδομές. Η ύπαρξή τους αποτελεί ζήτημα όχι μόνο ελευθερίας αλλά και κοινωνικής ανθεκτικότητας.

Το πραγματικό διακύβευμα

Η συζήτηση για τα μετρητά δεν αφορά το παρελθόν. Αφορά το μέλλον. Αφορά το αν ο άνθρωπος θα διατηρήσει τη δυνατότητα να συμμετέχει στην οικονομική ζωή χωρίς να είναι υποχρεωτικά συνδεδεμένος με ένα ολοκληρωμένο σύστημα ψηφιακής ταυτοποίησης και καταγραφής.

Το δίλημμα δεν είναι «μετρητά ή κάρτα». Το πραγματικό δίλημμα είναι: Θα συνεχίσει ο πολίτης να έχει δικαίωμα επιλογής ή θα υποχρεωθεί σταδιακά να ζει αποκλειστικά μέσα σε ένα ψηφιακά ελεγχόμενο οικονομικό περιβάλλον;

Η Ελβετία έδωσε ήδη τη δική της απάντηση.

Το ερώτημα είναι αν οι λαοί της Ευρώπης θα θελήσουν να δώσουν και τη δική τους

^[1] https://www.newsbomb.gr/oikonomia/story/1741929/neo-evropaiko-orio-gia-pliromes-me-metrita-mexri-posa-xrimata-boroyme-na-dosoume

^[2] Περισσότερα εδώ: https://eksodos.gr/index.php/el/prosopikos-arithmos/i-istoriki-apofasi-ton-elveton-sxetika-me-to-fysiko-xrima

• Νιγηρια
• ευρωπη

ΕΝΑ ΓΡΑΜΜΑ  ΑΠΟ ΤΟ ΑΥΡΙΟ. ΑΠΟ ΤΗ ΝΙΓΗΡΙΑ ΣΤΙΣ ΒΡΥΞΕΛΛΕΣ.

Τι μας αποκαλύπτουν οι εξελίξεις στην Αφρική για τον κόσμο που σχεδιάζεται στην Ευρώπη.

Αγαπητέ φίλε,

Αν διαβάζεις κατά καιρούς τα κείμενα της ΕΞΟΔΟΥ, ίσως να έχεις σκεφθεί ότι υπερβάλλουμε. Ίσως να θεωρείς ότι οι ανησυχίες για τις ψηφιακές ταυτότητες, τους προσωπικούς αριθμούς και τα διασυνδεδεμένα μητρώα αφορούν ένα μακρινό μέλλον ή αποτελούν απλώς τεχνολογικές εξελίξεις χωρίς ιδιαίτερη σημασία για την καθημερινή ζωή των ανθρώπων.

Δεν σε αδικώ. Οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν μάθει να αντιμετωπίζουν κάθε νέα τεχνολογία ως κάτι ουδέτερο. Ως ένα ακόμη εργαλείο που υπόσχεται περισσότερη ευκολία, λιγότερη γραφειοκρατία και ταχύτερη εξυπηρέτηση. Και πράγματι, πολλές φορές έτσι είναι.

Υπάρχουν όμως ιστορικές στιγμές όπου πίσω από μια σειρά φαινομενικά ασύνδετων τεχνικών αλλαγών διαμορφώνεται αθόρυβα ένα νέο μοντέλο οργάνωσης της κοινωνίας. Ένα νέο πλαίσιο μέσα στο οποίο θα ζήσουν οι επόμενες γενιές. Ίσως και η παρούσα γενιά.

Φοβάμαι ότι βρισκόμαστε ακριβώς σε μια τέτοια στιγμή.

Γι' αυτό σε παρακαλώ να διαβάσεις με προσοχή όσα ακολουθούν. Όχι ως καταγγελία. Όχι ως θεωρία. Αλλά ως μια προσπάθεια να δούμε μαζί, χωρίς προκαταλήψεις, προς ποια κατεύθυνση κινείται σήμερα ο κόσμος.

Από τη Νιγηρία στις Βρυξέλλες: Το σχέδιο μετά την ψηφιακή ταυτότητα

Τα τελευταία χρόνια η δημόσια συζήτηση για τον ψηφιακό μετασχηματισμό περιστρέφεται συνήθως γύρω από ένα συγκεκριμένο ζήτημα: την ψηφιακή ταυτότητα. Στην Ελλάδα συζητούμε για τον Προσωπικό Αριθμό, τις νέες ταυτότητες, το Gov.gr Wallet και τις ηλεκτρονικές υπηρεσίες. Στην Ευρώπη η συζήτηση αφορά το Ευρωπαϊκό Ψηφιακό Πορτοφόλι και το νέο πλαίσιο eIDAS 2.0. Στην Αφρική, αντίστοιχα, τα κράτη επενδύουν τεράστιους πόρους στην καταγραφή των πολιτών τους και στη δημιουργία εθνικών συστημάτων ψηφιακής ταυτοποίησης.

Όμως δύο πρόσφατες ειδήσεις από την Αφρική αποκαλύπτουν ότι η ψηφιακή ταυτότητα δεν είναι ο τελικός προορισμός. Είναι απλώς η αφετηρία.

• Ψηφιακος αποκλεισμος
• Πολιτικός θάνατος
• Σύστημα κοινωνικής πίστωσης

 

Η είδηση που ήρθε στο φως από την Εφημερίδα των Συντακτών (https://www.efsyn.gr/kosmos/eyropi/507929_timoroyn-tin-eisigitria-toy-oie-poy-mila-gia-genoktonia-stin-palaistini-tis) δεν είναι απλώς ένα ακόμη επεισόδιο διεθνούς πολιτικής αντιπαράθεσης. Είναι κάτι βαθύτερο, πιο ανησυχητικό και, κυρίως, προφητικό για το μέλλον που έρχεται.

Μια εισηγήτρια του Ο.Η.Ε., επειδή τόλμησε να μιλήσει για γενοκτονία στην Παλαιστίνη, βρέθηκε αντιμέτωπη όχι με πολιτική διαφωνία, αλλά με εξόντωση της ίδιας της δυνατότητάς της να ζει και να λειτουργεί. Με εκτελεστικό διάταγμα του Donald Trump, της επιβλήθηκε μια τιμωρία που ξεπερνά τα όρια της διπλωματίας ή της πολιτικής πίεσης.

Της επιβλήθηκε αυτό που εύστοχα χαρακτηρίστηκε: «πολιτικός θάνατος».

Τι σημαίνει «πολιτικός θάνατος» στη νέα εποχή

Δεν πρόκειται για φυλάκιση. Δεν πρόκειται για εξορία. Πρόκειται για κάτι πιο ύπουλο και πιο απόλυτο. Απαγορεύεται σε οποιονδήποτε να της παρέχει χρήματα, αγαθά ή υπηρεσίες. Κατασχέθηκε το διαμέρισμά της. Δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει πιστωτική κάρτα πουθενά στον κόσμο. Αναγκάζεται να ζει με μετρητά ή δανειζόμενη.

Με μία απόφαση, ένας άνθρωπος διαγράφηκε από το παγκόσμιο οικονομικό και ψηφιακό σύστημα.

Δεν την σκότωσαν. Την έκαναν να μην μπορεί να υπάρξει.

Η νέα μορφή εξουσίας: δεν σε φυλακίζει, σε «απενεργοποιεί»

Αυτό που βλέπουμε εδώ δεν είναι μια εξαίρεση. Είναι ένα μοντέλο εξουσίας.

Στο παρελθόν, η εξουσία τιμωρούσε με φυλακές, με εξορίες, με φυσική βία. Σήμερα, έχει ένα πολύ πιο αποτελεσματικό εργαλείο: Τον πλήρη έλεγχο των οικονομικών ροών και των ψηφιακών υποδομών.

Όταν σχεδόν όλες οι συναλλαγές περνούν από συγκεκριμένα χρηματοπιστωτικά και τεχνολογικά δίκτυα, τότε όποιος τα ελέγχει μπορεί να σου κλείσει τον τραπεζικό λογαριασμό. Να μπλοκάρει τις συναλλαγές σου. Να σε αποκλείσει από υπηρεσίες. Να σε καταστήσει «αόρατο».

Αυτό δεν είναι απλώς κύρωση. Είναι διαγραφή ταυτότητας εντός του συστήματος.

Από την τιμωρία προσώπων… στον έλεγχο κοινωνιών

Το πιο επικίνδυνο δεν είναι ότι αυτό συνέβη σε μία εισηγήτρια του ΟΗΕ. Το πιο επικίνδυνο είναι ότι αποδεικνύει πως μπορεί να συμβεί σε οποιονδήποτε.

Σήμερα εφαρμόζεται σε έναν «ενοχλητικό» διεθνή λειτουργό. Αύριο μπορεί να εφαρμοστεί σε έναν δημοσιογράφο. Σε έναν δικαστή. Σε έναν πολίτη που εκφράζει άποψη. Γενικότερα, σε οποιονδήποτε δεν συμμορφώνεται. Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η ουσία του ζητήματος.

Το σενάριο γίνεται πραγματικότητα

Αυτό που μέχρι χθες παρουσιαζόταν ως «σενάριο» ή «υπερβολή», σήμερα εμφανίζεται μπροστά μας ως πραγματικότητα. Όποιος ελέγχει το διαδίκτυο, τις πλατφόρμες και τα συστήματα ταυτοποίησης. Όποιος ελέγχει τις ψηφιακές συναλλαγές και τις οικονομικές ροές. Αυτός μπορεί να καθορίσει ποιος θα ζει κανονικά και ποιος θα αποκλείεται.

Και το επόμενο βήμα είναι ήδη ορατό: Η δημιουργία ενός συστήματος κοινωνικής πιστοποίησης (social credit) όπου η «συμμόρφωση» θα επιβραβεύεται και η «απόκλιση» θα τιμωρείται. Όχι με νόμους. Όχι με δίκες. Αλλά με σιωπηλή ψηφιακή εξόντωση.

Το πραγματικό διακύβευμα

Η υπόθεση αυτή δεν αφορά μόνο την Παλαιστίνη. Δεν αφορά μόνο τις ΗΠΑ ή το Ισραήλ. Αφορά κάτι πολύ μεγαλύτερο: Το αν ο άνθρωπος θα παραμείνει ελεύθερος ή θα μετατραπεί σε «ενεργοποιημένο» ή «απενεργοποιημένο» προφίλ μέσα σε ένα σύστημα.

Γιατί όταν η πρόσβαση σε χρήμα, υπηρεσίες και κοινωνική ζωή εξαρτάται από ψηφιακά δίκτυα που ελέγχονται κεντρικά, τότε η ελευθερία παύει να είναι δικαίωμα και γίνεται άδεια.

Δεν πρόκειται για τιμωρία μιας φωνής. Πρόκειται για δοκιμή ενός συστήματος. Και το μήνυμα είναι σαφές: Όποιος δεν συμμορφώνεται, δεν φυλακίζεται πλέον. Διαγράφεται.

• ψηφιακη επιτηρηση
• αγωνας

Σε μια εποχή που η ψηφιακή επιτήρηση και ο απόλυτος έλεγχος των δεδομένων μας παρουσιάζονται ως «ιστορική αναγκαιότητα», οι εξελίξεις του πρώτου τριμήνου του 2026 έρχονται να ανατρέψουν το αφήγημα της μοιρολατρίας. Από τους δρόμους της Ελβετίας μέχρι τα κοινοβούλια της Κεντρικής Ευρώπης, μια σειρά από νίκες αποδεικνύει ότι η «Έξοδος» από τον ψηφιακό εγκλεισμό είναι εφικτή, αρκεί να υπάρχει οργάνωση, ενημέρωση και επιμονή.

Το Φυσικό Χρήμα ως Οχυρό Ελευθερίας: Η Ευρώπη Αντιστέκεται

Η πιο ηχηρή νίκη του πρόσφατου διαστήματος ήρθε από την καρδιά της Ευρώπης. Σε ένα ιστορικό δημοψήφισμα (Μάρτιος 2026), οι Ελβετοί πολίτες ψήφισαν υπέρ της συνταγματικής κατοχύρωσης του φυσικού νομίσματος. Η κίνηση αυτή δεν ήταν απλώς οικονομική, αλλά βαθιά πολιτική: το φυσικό χρήμα είναι το τελευταίο οχυρό της ανωνυμίας και της ιδιωτικότητας.

Η Ελβετία δεν είναι μόνη σε αυτόν τον δρόμο. Ακολουθεί το παράδειγμα της Σλοβακίας, της Ουγγαρίας και της Σλοβενίας, οι οποίες έχουν ήδη κατοχυρώσει συνταγματικά το δικαίωμα στις συναλλαγές με μετρητά, ενώ αντίστοιχο ισχυρό κίνημα διεκδίκησης βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη και στην Αυστρία. Σε έναν κόσμο όπου κάθε ψηφιακή συναλλαγή καταγράφεται και μπορεί δυνητικά να «παγώσει» από μια κεντρική αρχή, οι λαοί αυτοί στέλνουν το μήνυμα ότι αρνούνται να γίνουν «ψηφιακοί υπήκοοι».

Η Ελβετία Πρωτοπορεί: Το Δικαίωμα στην "Off-line" Ζωή

Οι Ελβετοί πέτυχαν δύο ακόμα κρίσιμες νίκες που αποτελούν παγκόσμιο φάρο για τα ψηφιακά δικαιώματα:

          1.- Προαιρετική Ψηφιακή Ταυτότητα: Μετά από έντονες πιέσεις της κοινωνίας, η ψηφιακή ταυτότητα (e-ID) θα είναι αυστηρά προαιρετική. Οι πολίτες διατηρούν το δικαίωμα να ταυτοποιούνται με φυσικά έγγραφα, απορρίπτοντας τον εξαναγκασμό σε ένα καθολικό ψηφιακό φακέλωμα.

          2.- Συνταγματικό Δικαίωμα στην "Off-line" Ύπαρξη: Δύο καντόνια (η Γενεύη και το Νεσατέλ) προχώρησαν σε μια ιστορική καινοτομία: κατοχύρωσαν στα συντάγματά τους το δικαίωμα της "off-line" ζωής. Αυτό σημαίνει ότι το κράτος υποχρεούται να παρέχει όλες τις υπηρεσίες του και με μη-ψηφιακά μέσα, διασφαλίζοντας ότι κανείς δεν θα αποκλείεται από την κοινωνική ζωή αν επιλέξει να μην έχει smartphone ή διασύνδεση.

Τυφλώνοντας τους Εμπόρους Δεδομένων (Data Brokers)

Την ίδια στιγμή, στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, η ενεργοποίηση της πλατφόρμας DROP (Delete Request and Opt-out Platform) τον Ιανουάριο του 2026 αποτέλεσε ένα καίριο πλήγμα στη βιομηχανία της επιτήρησης. Πάνω από 150.000 πολίτες χρησιμοποίησαν το νέο αυτό νομικό εργαλείο για να απαιτήσουν τη μαζική διαγραφή των προσωπικών τους δεδομένων από τις βάσεις των data brokers. Για πρώτη φορά, το «δικαίωμα στη λήθη» δεν είναι μια θεωρητική νομική έννοια, αλλά ένα όπλο στα χέρια του καθενός για να ανακτήσει την κυριαρχία πάνω στην ψηφιακή του ταυτότητα.

Ο Κίνδυνος της "Ηλικιακής Πύλης": Από την ΕΕ στην Ελλάδα

Στο μέτωπο της ελευθερίας του λόγου, η διεθνής κινητοποίηση οργανώσεων όπως το EFF δίνει μάχη κατά των συστημάτων «επαλήθευσης ηλικίας» (Age-Gating). Με πρόσχημα την προστασία των ανηλίκων, τα συστήματα αυτά επιδιώκουν να επιβάλουν την ταυτοποίηση κάθε χρήστη για την πρόσβαση στο διαδίκτυο.

Προσοχή: Παρόμοιος νόμος επίκειται και στην Ελλάδα, όπως ανακοινώθηκε πρόσφατα από τον πρωθυπουργό Κ. Μητσοτάκη. Με το ίδιο ακριβώς πρόσχημα –την προστασία των ανηλίκων– επιχειρείται η εισαγωγή μηχανισμών που θα απαιτούν ταυτοποίηση στοιχείων (μέσω e-Gov ή πιστωτικών καρτών) για την περιήγηση. Ο κίνδυνος είναι τεράστιος: η οριστική απώλεια της ανωνυμίας στο διαδίκτυο. Αν επιτραπεί κάτι τέτοιο, κάθε κλικ, κάθε ανάγνωση και κάθε σχόλιο θα συνδέεται άμεσα με το ΑΦΜ ή την ταυτότητα του πολίτη.

Συμπέρασμα: Ο Αγώνας Φέρνει Αποτέλεσμα

Πολλοί προσπαθούν να μας πείσουν ότι η μάχη κατά του ψηφιακού ολοκληρωτισμού είναι χαμένη. Οι εξελίξεις του 2026 λένε μια διαφορετική ιστορία.

Οι κοινωνικοί και νομικοί αγώνες δεν είναι άνευ αντικειμένου. Κάθε υπογραφή σε ένα δημοψήφισμα, κάθε συνταγματική προσφυγή, κάθε άρνηση συμμετοχής σε «εθελοντικά» ψηφιακά συστήματα, δημιουργεί μια ρωγμή στο τείχος. Οι νίκες στην Κεντρική Ευρώπη και την Ελβετία μας διδάσκουν ότι ο ψηφιακός έλεγχος δεν είναι το πεπρωμένο μας, αλλά μια επιλογή που μπορούμε –και οφείλουμε– να ανατρέψουμε στην πράξη.

Η ελευθερία δεν χαρίζεται, κατοχυρώνεται με συνεχή αγώνα!

• Υπερυπολογιστής ΔΑΙΔΑΛΟΣ

Η δημόσια ανακοίνωση για τον εθνικό υπερυπολογιστή «ΔΑΙΔΑΛΟΣ» παρουσιάζεται ως τεχνολογικό άλμα που θα καταστήσει την Ελλάδα παραγωγό — και όχι απλώς καταναλωτή — τεχνητής νοημοσύνης. Ως υπεύθυνο μέλος της ΕΞΟΔΟΣ, οφείλω να ενημερώσω νηφάλια και τεκμηριωμένα τους πολίτες: τι ακριβώς είναι αυτό το έργο, πού εντάσσεται, ποιος το ελέγχει και ποιες συνέπειες μπορεί να έχει.

α) Τι είναι και τι θα κάνει ο «ΔΑΙΔΑΛΟΣ»;

Ο «ΔΑΙΔΑΛΟΣ» είναι ένας υπερυπολογιστής υψηλών επιδόσεων (HPC – High Performance Computing).

Αυτό σημαίνει ότι: Θα εκτελεί τεράστιους όγκους υπολογισμών με πολύ μεγάλη ταχύτητα. Θα υποστηρίζει εκπαίδευση μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης. Θα επεξεργάζεται μεγάλα σύνολα δεδομένων (Big Data). Θα παρέχει υποδομή σε πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα, startups και κρατικούς φορείς.

Ανακοινώθηκε ότι θα αποτελέσει τον πυρήνα του AI Factory «Pharos», ενταγμένου στο ευρωπαϊκό οικοσύστημα υπερυπολογιστών.

Πρακτικά, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για: Ιατρική έρευνα και βιοπληροφορική. Κλιματικά και ενεργειακά μοντέλα. Γλωσσικά μοντέλα για την ελληνική γλώσσα. Αμυντικές και γεωστρατηγικές αναλύσεις. Ανάλυση διοικητικών δεδομένων του κράτους.

Η κρίσιμη ερώτηση δεν είναι αν είναι τεχνολογικά εντυπωσιακός. Είναι πώς και για ποιους σκοπούς θα χρησιμοποιηθεί.

β) Ποια η σχέση του με τον ψηφιακό μετασχηματισμό του κράτους;

Εδώ βρίσκεται το ουσιαστικό ζήτημα.

Ο υπερυπολογιστής αυτός μπορεί να λειτουργήσει ως «υπολογιστικός εγκέφαλος» για εφαρμογές του Δημοσίου. Μπορεί να αξιοποιηθεί σε συστήματα προβλεπτικής διοίκησης (predictive analytics). Μπορεί να συνδεθεί με μητρώα πολιτών, υγείας, φορολογίας, χωροταξίας.

Εάν ο ψηφιακός μετασχηματισμός σημαίνει ενοποίηση μητρώων, αλγοριθμική λήψη αποφάσεων, αυτοματοποίηση ελέγχων, διασύνδεση υπηρεσιών, τότε ο «ΔΑΙΔΑΛΟΣ» αποτελεί κρίσιμη υποδομή αυτής της αρχιτεκτονικής.

Το ερώτημα που θέτουμε ως ΕΞΟΔΟΣ είναι σαφές: Θα λειτουργεί αποκλειστικά για ερευνητικούς σκοπούς; Ή θα αποτελέσει τον τεχνολογικό πυρήνα ενός συστήματος αλγοριθμικής διακυβέρνησης;

γ) Ποιος θα τον ελέγχει;

Σύμφωνα με τον σχεδιασμό, ο υπερυπολογιστής εγκαθίσταται στο Τεχνολογικό Πάρκο Λαυρίου και εντάσσεται στο εθνικό και ευρωπαϊκό δίκτυο υπερυπολογιστών.

Τυπικά ο έλεγχος αναμένεται να ασκείται από το αρμόδιο Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης, την αρμόδια ερευνητική/τεχνολογική δομή που θα τον διαχειρίζεται αλλά και τους ευρωπαϊκούς μηχανισμούς εποπτείας στο πλαίσιο του EuroHPC.

Όμως: Ποιος θα έχει πρόσβαση στα δεδομένα; Ποια ιδιωτικά σχήματα θα αποκτήσουν δικαιώματα χρήσης; Ποιο καθεστώς διαφάνειας θα ισχύει; Θα υπάρχει κοινοβουλευτικός έλεγχος;

Η διοικητική εποπτεία δεν είναι απλή τεχνική λεπτομέρεια. Είναι θέμα δημοκρατίας.

δ) Θα συνδέεται με ευρωπαϊκούς υπερυπολογιστές;

Ναι, στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας EuroHPC, τα εθνικά συστήματα διασυνδέονται.

Αυτό σημαίνει τα εξής: Δυνατότητα διαμοιρασμού υπολογιστικής ισχύος. Κοινή πρόσβαση σε ερευνητικά προγράμματα. Πιθανή διασύνδεση υποδομών.

Η έννοια της «ψηφιακής κυριαρχίας» πρέπει να εξεταστεί ρεαλιστικά. Κυριαρχία σημαίνει εθνικός έλεγχος των κρίσιμων δεδομένων. Διασύνδεση σημαίνει συμμετοχή σε υπερεθνικό οικοσύστημα.

Ποια θα είναι η ισορροπία;

ε) Περιβαλλοντική επίπτωση – Κατανάλωση ενέργειας και νερού

Οι υπερυπολογιστές δεν είναι οικολογικά «αθώοι» διότι: Καταναλώνουν τεράστια ποσά ηλεκτρικής ενέργειας. Απαιτούν συστήματα ψύξης (αερόψυξη ή υδρόψυξη). Σε πολλές χώρες έχει τεθεί θέμα υπερκατανάλωσης υδάτινων πόρων.

Αν χρησιμοποιηθεί υδρόψυξη, τότε πρέπει υπεύθυνα να μας πουν: Πόσο νερό θα απαιτείται ετησίως; Θα είναι κλειστό κύκλωμα ή θα υπάρχει απώλεια; Έχει εκπονηθεί μελέτη περιβαλλοντικών επιπτώσεων; Ποια είναι η ενεργειακή του πηγή; ΑΠΕ ή συμβατική παραγωγή;

Η βιώσιμη ανάπτυξη δεν μπορεί να είναι σύνθημα· πρέπει να αποδεικνύεται με στοιχεία.

Η ανάπτυξη ενός εθνικού υπερυπολογιστή δεν είναι απλώς τεχνολογικό έργο. Είναι πράξη άσκησης δημόσιας ισχύος.

Για τον λόγο αυτό θεωρούμε αναγκαίο:

• Να δημοσιεύεται ετήσια έκθεση χρήσης και εφαρμογών.
• Να υπάρχει σαφές καθεστώς πρόσβασης και προτεραιοποίησης έργων.
• Να διευκρινιστεί αν και υπό ποιες προϋποθέσεις μπορούν να αξιοποιούνται δημόσια διοικητικά δεδομένα.
• Να προβλεφθεί θεσμικός κοινοβουλευτικός ή ανεξάρτητος έλεγχος.
• Να δημοσιοποιηθούν τα πλήρη στοιχεία περιβαλλοντικής κατανάλωσης ενέργειας και υδάτινων πόρων.

Η τεχνολογική πρόοδος δεν αντιστρατεύεται τη δημοκρατία. Αντίθετα, οφείλει να λογοδοτεί σε αυτήν.

Η θέση μας – Τεχνολογία χωρίς όρια ή τεχνολογία με δημοκρατική θωράκιση;

Ως ΕΞΟΔΟΣ δεν είμαστε εναντίον της γνώσης ούτε της επιστήμης.

Είμαστε όμως αντίθετοι: στην άκριτη ψηφιοποίηση κάθε πτυχής της ζωής, στη συγκέντρωση δεδομένων χωρίς σαφή όρια, στη μετάβαση από διοικητικό κράτος σε αλγοριθμικό κράτος χωρίς δημόσιο διάλογο.

Ο «ΔΑΙΔΑΛΟΣ» μπορεί να υπηρετήσει την έρευνα και την καινοτομία, ή να ενταχθεί σε μια αρχιτεκτονική τεχνολογικού ελέγχου.

Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν η Ελλάδα «ακολουθεί» ή «διαμορφώνει» εξελίξεις.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι: Ποιος αποφασίζει; Με ποιες εγγυήσεις;  Με ποια όρια; Με ποια διαφάνεια;

Η τεχνολογική ισχύς χωρίς δημοκρατική θωράκιση δεν είναι πρόοδος. Είναι μετατόπιση ισχύος.

Και η κοινωνία οφείλει να γνωρίζει — πριν χειροκροτήσει.

Ως ΕΞΟΔΟΣ απαιτούμε  υπεύθυνες απαντήσεις!